Köpek Kalbi, Mihail Afanasyeviç Bulgakov tarafından 1925 yılında yazılan uzun hikayedir. M. Bulgakov bu eserde devrim sonrası oluşan ve oluşturulmaya çalışılan “yeni insan” prototipi üzerine eleştiri ile düşüncelerini dile getirmiştir. Profesör Preobrajenski yaptığı devrim niteliğindeki hayvan olan köpek Şarik’ten, insan yaratma deneyi, en baştan başarısızlığa mahkumdur; M. Bulgakov bunu yaparak ülkedeki aydınların Rus halkı üzerinde yaptıkları acımasız ve sonucu aynı olan, yeni insan türü yaratma deneyi ile paralelliğini göstermiştir.
Hikaye aç ve evsiz bir köpeğin zor hayatını betimleyerek başlamıştır. Yolda karşılaştığı herkes tarafından Şarik olarak isimlendirilen köpek bu kısımda sempatik, zeki ve diğerlerin acılarını anlayan biri olarak gösterilmiştir. Moskova hayatı ve o dönem yaşayan insanlar köpeğin gözünden, düşüncelerinden ve iç monologlarından anlatılmıştır. Ona vuran, tekme atan ve onu kaynamış suyla haşlayan gibi canına tehdit oluşturan, herkesten nefret eden, aynı zamanda onun gibi zor zamanlar geçiren, makiniste acıma ile bakan biri olarak resmedilmiştir. Bununla birlikte özgürlüğü “duman, serap, kurgu” ve “uğursuz demokratların illüzyonu” olarak tanımlamıştır.
Bu bölümde aynı zamanda köpeğin köle psikolojisi de gösterilmektedir. Şarik’in insanlara karşı davranışı, kendi çıkarı ile belirlenmiştir. Profesörü, “cennet” olarak kabul ettiği evin sahibi olduğu için köpek ona hizmet etmeye hazırdır. Aşçı Darya Petrovna, Şarik’e yemek verebilir, o yüzden onunla arkadaşlık edilebilir. Evin temizliğine önem veren ve köpeğin davranışlarından hiç memnun olmayan Zina ise evin hizmetçisi olarak Şarik’in ilgisini çekmemektedir. Doktor Bormental’in köpek için hiçbir yararı yoktur, bu yüzden de Şarik tarafından ısırılmasında da bir sakınca yoktur. Bu ısırma cezasız kalınca, Şarik’in gözünde doktorun değeri düşmüştür, artık Şarik de onu “ısırılmış olarak” çağırmaktadır. Bir süre sonra köpek sahip olduğu bu evi kaybetmeye korkar olmuştur ve “vurun ancak evden atmayın” diye düşünmeye başlamıştır. Sahip olduklarının farkında olan Şarik kendini “bilinmeyen köpek prensi” ve diğer köpeklerden üstün olarak görmeye başlamıştır.
İkinci bölümde, dahi doktor-bilim adamı, Profesör Preobrajenski, Filip Filipoviç’in deneyinden bahsedilmektedir. Profesör Preobrajenski, bilimsel amaçlar doğrultusunda, ölen bir insanın hipofiz bezini köpeğe nakletmiştir. Köpek deney sonucunda ölmemiş, üstüne zamanla insana bürünmeye başlamıştır. Bunun üzerine doktor Bormental artık insan olan Şarik (Şarikov) ile ilgili gözlemlediklerini günlüğe yazmaya başlamıştır.
Bu günlüklerden hipofizi alınan insanın, aslında alkolik, sadece balalayka çalarak para kazanan, ve üç kere tutuklanan ancak proletarya kökeni (proleterlerin oluşturduğu sınıf, emekçi2 sınıfı) nedeniyle serbest bırakılan bir suçlu olan Klim Çugunkin olduğu öğrenilmiştir. Bununla birlikte M. Bulgakov proletarya kökeni olan suçluların serbest bırakan veyahut on beş yıllık katorgayı (hapis, sürgün ve çalışma içeren bir sistem) şartlı tahliye olarak veren sovyet yasalarını ironik bir şekilde göstermiştir. Ancak Çugunkin aslında çalışmıyordu ve proletarya bile değildi. Kendisi parayı, başkalardan hırsızlık yaparak ve meyhanelerde balalayka çalarak kazanmıştır.
Zamanla da Klim Çugunkin’e ait alçaklık, yalancılık, ihbar etme gibi karakteristik özellikler Şarikov’un içinde bürünmüştür. Aynı zamanda kedi nefreti, pireleri dişleriyle yakalama, mutfaksız yaşayamama ile konuşma arasında çıkan havlama sesi gibi köpeğin eski alışkanlıkları da devam etmiştir. Bu birleşim sonucunda da kaba, küstah, agresif ve nankör olan ilkel bir varlık ortaya çıkmıştır.
“Yeni insan” olan Şarikov Poligraf Poligrafıç profesörün evinde daha önce kurulan kültürlü dünyayı kendi davranışlarıyla bozmaktadır. Şarik izmaritleri yere atmaktadır, türkürmektedir, ağzını bozmaktadır, içki içmektedir, hizmetçi Zina’yı rahatsız etmektedir fakat herkesin onu üzerine baskı kurmalarından şikayet etmektedir. Şarik devrim sonrası yıkım koşullarına hızlı bir şekilde alışmış ve Şvonder’i kendine uygun bir öğretmen olarak seçmiştir. Şvonder de onu yeni iktidarın düşünceleri ışığında şekillendirmeye çalışmıştır. Şvonder ve meslektaşları Şarikov’un boş olan kafasını politik sloganlarıyla ve boş laflarıyla doldurmuş, onun haklarını anlatmaya çalışmışlardır. Şarikov zamanla evrensel eşitlik, kardeşlik, özgürlük, “herşeyi böl ve paylaş” gibi Bolşeviklerin düşüncelerine katılmıştır. Şvonder bununla kalmayarak Şarikov’un belgeleri ile kimliğini düzeltmiş, ona bir iş bulmuştur. İş sahibi olan Şarikov, kendini yeni düzenin bir parçası olarak görmüş ve profesörün evine daktilo arkadaşını getirmiş, profesörden Bormental’in de evden çıkartılmasını istemiştir. İsteği gerçekleşmediğinde, profesörün canına kast etmeye çalışmış, ancak başarılı olamamıştır. Profesör Preobrajenskiy yaptığı hatayı anlayıp köpeği eski haline geri dönüştürmüştür
Profesör Preobrajenski’nin düşüncelerinden yeni sisteme ve insana olan bakış açısı anlaşılmaktadır. Devrim sonrası Moskova ile ilgili gözlemi; 1917 yılından önce hiçbir şeyin çalınmamıştır, ancak 1917 Mart ayının bir gününde hem ayakkabılar, hem sopalar, hem palto, hem de semaver çalınmıştır; ayrıca yirmi sene içinde toplamda iki kere kesilen elektrik, her ay bir kere kesilir olmuştur. Profesöre göre, bunun sebebi ülkeyi yönetenlerin kafalarındaki “yıkım”dır. Şarikov-Şvonder gibi “aşçılar” fiziki güçle yapılan işleri iş olarak kabul etmişlerdir, ayrıca profesör gibi başkasının zeka ve bilgi ile kazandığı şeylere el koymayı hakları olarak görmüşlerdir. Buna ek olarak Şarikov kendini proletarya kökünden dolayı, emekçi olarak görmüş, profesörün de bu yüzden de ona borçlu olduğunu düşünmüştür. Profesöre göre Şvonder Şarikov’u eğitmekle hata yapmaktadır çünkü yetiştirdiği canavar ona ve yeni sisteme de zarar verecektir. Bunun nedeni ise Şarikov hayatta kalmak için zekasıyla değil sadece kendi içgüdüleri ile hareket etmesidir.
Profesör Preobrajenski’nin, hayvanı insana dönüştürme çabası yıkımla sonuçlanmak zorundadır. Devrimsel (cerrahi) yöntemler zihni değiştiremez; küstah ve görgüsüz bir insanı değiştirmek için yıllar süren bir evrim geçirmesi gerekmektedir. Görgüsüz biri basit, düşük ve gelişmemiş morali (kendine ait bir şeyin yoksa, başkasından al), alışkanlıkları (eti çatal ve bıçak kullanarak kesmekten dişlerle parçalamak daha kolay), düşünceleri (proletarya kökeni seni hayatın sahibi yapar) daha kolay algılar. Fiziksel olarak köpeğin insana dönüşmesini sağlamak, onun diğer insanlara karşı saygı duymasını ve şeref sahibi olmasını aşılamaktan daha kolaydır.
